{"id":55783,"date":"2024-02-29T14:49:29","date_gmt":"2024-02-29T11:49:29","guid":{"rendered":"https:\/\/mdu.edu.az\/?p=55783"},"modified":"2024-03-01T08:15:35","modified_gmt":"2024-03-01T05:15:35","slug":"yazi_26-02-24","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/yazi_26-02-24\/","title":{"rendered":"MDU-nun m\u00fc\u0259llimi: &#8220;Soyq\u0131r\u0131m&#8221; bir sosial-kultural anlay\u0131\u015f kimi&#8221;"},"content":{"rendered":"<div data-elementor-type=\"wp-post\" data-elementor-id=\"55783\" class=\"elementor elementor-55783\" data-elementor-settings=\"{&quot;element_pack_global_tooltip_width&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;element_pack_global_tooltip_width_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;element_pack_global_tooltip_width_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;element_pack_global_tooltip_padding&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true},&quot;element_pack_global_tooltip_padding_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true},&quot;element_pack_global_tooltip_padding_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true},&quot;element_pack_global_tooltip_border_radius&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true},&quot;element_pack_global_tooltip_border_radius_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true},&quot;element_pack_global_tooltip_border_radius_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;top&quot;:&quot;&quot;,&quot;right&quot;:&quot;&quot;,&quot;bottom&quot;:&quot;&quot;,&quot;left&quot;:&quot;&quot;,&quot;isLinked&quot;:true}}\" data-elementor-post-type=\"post\">\n\t\t\t\t\t\t<section data-particle_enable=\"false\" data-particle-mobile-disabled=\"false\" class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-51f3359b elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"51f3359b\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-2947efbd\" data-id=\"2947efbd\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3bb17cc6 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"3bb17cc6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><strong>D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalan xalq\u0131n bir n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olaraq soyq\u0131r\u0131m anlay\u0131\u015f\u0131, onun mahiyy\u0259ti m\u0259n\u0259 maraql\u0131 g\u0259ldi v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131rma aparmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259ldim. Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini burada sizl\u0259rl\u0259 payla\u015f\u0131ram.<\/strong><\/p>\n<p>\u201cSoyq\u0131r\u0131m\u201d bir sosial-kulturoloji anlay\u0131\u015f kimi \u00fcmum\u0259n bir etnosun m\u0259hvini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu s\u00f6z\u00fcn ist\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259ki (soyun \u2013 n\u0259slin m\u0259hvi), ist\u0259rs\u0259 d\u0259 rus dilind\u0259&nbsp; m\u0259nas\u0131 (\u201cqenotsid\u201d \u2013 genin m\u0259hvi) bir xalq\u0131n u\u015faq-b\u00f6y\u00fck, ki\u015fi-qad\u0131n f\u0259rq qoymadan \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si, yox edilm\u0259si dem\u0259kdir. Erm\u0259nil\u0259r art\u0131q \u00fc\u00e7 \u0259sr\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n m\u00fcdd\u0259td\u0259 t\u00fcrk ad\u0131na patoloji nifr\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131r, onu yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011flag\u0259lm\u0259z v\u0259h\u015filikl\u0259r\u0259 \u0259l at\u0131rlar. Ancaq t\u00fcrk etnosu h\u0259r bir genosid faci\u0259sind\u0259n sonra ayaq \u00fcst\u0259 qalxma\u011f\u0131, dir\u00e7\u0259lm\u0259yi, g\u00fccl\u0259nm\u0259yi bacar\u0131r. Faci\u0259l\u0259r t\u00fcrk\u00fc sars\u0131tm\u0131r, \u0259ksin\u0259, onun ya\u015fam potensial\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirir.<\/p>\n<p>D\u00fcnya is\u0259 erm\u0259ni ruhsuzlu\u011funu, oyun\u00e7ulu\u011funu g\u00f6rd\u00fcy\u00fc halda bu oyun\u00e7ulu\u011fa daha da imkan yarad\u0131r. Erm\u0259ninin m\u0259qs\u0259di t\u00fcrk\u00fc d\u0259y\u0259rsizl\u0259\u015fdirm\u0259k, onu sars\u0131tmaq, mahiyy\u0259tc\u0259 tarix s\u0259hn\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xarmaqd\u0131r. Bu g\u00fcn d\u00fcnyada erm\u0259ni h\u0259\u015fir\u00e7iliyi daha da art\u0131b. \u0130nsani d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n uzaq, he\u00e7 bir b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259r yaratmayan, xarakteri satq\u0131nl\u0131qdan v\u0259 min\u00fczl\u00fckd\u0259n yo\u011frulmu\u015f erm\u0259nil\u0259r d\u00fcnyan\u0131 ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 yalanlar\u0131na inand\u0131rmaqla \u00f6zl\u0259rin\u0259 h\u0259r k\u0259sd\u0259n qay\u011f\u0131 umurlar.<\/p>\n<p>1915-ci ild\u0259 guya erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259dilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 art\u0131q y\u00fcz ildir ki, c\u0259f\u0259ng iddialarla \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n erm\u0259nil\u0259rin hay-k\u00fcy\u00fcn\u0259 Avropan\u0131n gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz insan haqlar\u0131ndan dan\u0131\u015fan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 qo\u015fulmaqdad\u0131r. Guya T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda konkret olaraq son y\u00fczild\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7oxlu soyq\u0131r\u0131mlar t\u00f6r\u0259dilib, \u201cm\u0259zlum\u201d erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00f6zl\u0259rini \u201cm\u00fcdafi\u0259\u201d etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olublar. Erm\u0259nil\u0259r \u0259ks\u0259r hallarda dedikl\u0259rinin bir-birinin \u0259ksini t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u201cs\u0259n\u0259dl\u0259r\u201dd\u0259 uydurublar, \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131 \u201ct\u0259sdiq ed\u0259n\u201d kitablar yaz\u0131blar, ya da ba\u015fqalar\u0131na yazd\u0131r\u0131blar.<\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 ke\u00e7\u0259n y\u00fczild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n \u00e7ox hiss\u0259sini m\u0259nims\u0259m\u0259si b\u0259\u015f\u0259ri s\u0259viyy\u0259d\u0259 cinay\u0259tdir, soyq\u0131r\u0131md\u0131r. \u018fslind\u0259, Qaraba\u011f problemi b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca problemi olmu\u015fdur. \u201cYersiz g\u0259ldi, yerli qa\u00e7\u201d prinsipiyl\u0259 ya\u015fayan, qatilliyi ya\u015fam\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131 sayan erm\u0259ninin sabah\u0131 yoxdur.<\/p>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onun tarixi k\u00f6k\u00fcn\u00fc v\u0259 mahiyy\u0259tini ara\u015fd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r. Soyq\u0131r\u0131m (\u201cgenocide\u201d) s\u00f6z\u00fc yunanca \u201cirq\u201d v\u0259 ya \u201cq\u0259bil\u0259\u201d kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 edil\u0259n \u201cgeno\u201d v\u0259 lat\u0131nca \u201cq\u0259tl\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201ccide\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n yaranm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq elm\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 y\u0259hudi m\u0259n\u015f\u0259li pol\u015fal\u0131 h\u00fcquq\u015f\u00fcnas Rafael Lemkin (1900-1959) t\u0259r\u0259find\u0259n g\u0259tirilib. O, bu anlay\u0131\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 olan v\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f Avropada v\u0259t\u0259nda\u015flara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n v\u0259h\u015filikl\u0259ri t\u0259svir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etmi\u015fdir. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, soyq\u0131r\u0131m yaln\u0131z h\u00fcquqi \u201cnormadan\u201d k\u0259nara \u00e7\u0131xmaq deyil, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259sd\u0259n t\u00f6r\u0259dilmi\u015f cinay\u0259t, b\u0259z\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik elementl\u0259ri il\u0259 konsentrasiya olunmu\u015f v\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilmi\u015f h\u00fccumdur.<\/p>\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; B\u0259z\u0259n Soyq\u0131r\u0131m v\u0259 q\u0259tliam\u0131 eynil\u0259\u015fdirirl\u0259r, lakin bunlar f\u0259rqli anlay\u0131\u015flard\u0131r. Soyq\u0131r\u0131m bir irq, qrupun \u00fczvl\u0259rini tamamil\u0259 v\u0259 ya bir qism\u0259n soylar\u0131n\u0131 yox etm\u0259kdirs\u0259, q\u0259tliam is\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcdafi\u0259 g\u00fcc\u00fc olmayan insanlar\u0131 amans\u0131zcas\u0131na \u00f6ld\u00fcrm\u0259kdir. Burada soyun, irqin tamamil\u0259 yox olma d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si yoxdur.<\/p>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin arxas\u0131nda \u00e7ox hallarda istisnas\u0131z olaraq d\u00f6vl\u0259tin durdu\u011funun \u015fahidi oluruq. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n planla\u015fd\u0131r\u0131lan sistemli \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hvetm\u0259 prosesi, soyq\u0131r\u0131m m\u00f6vzusundan siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259k t\u0259cr\u00fcb\u0259si bu g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u0259 bil\u0259rik. Lakin buna genosid ad\u0131 yox, \u201cdemosid\u201d (democide) ad\u0131 verilmi\u015fdir. Demosid \u2013 s\u00f6z\u00fc yunan m\u0259n\u015f\u0259li olub, \u201cxalq\u201d v\u0259 \u201c\u00f6ld\u00fcrm\u0259\u201d s\u00f6zl\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. Bu anlay\u0131\u015f\u0131 Havay Universitetinin (AB\u015e) professoru R.Rammel bel\u0259 izah edir: \u201cDemosid\u201d \u201c\u00f6lk\u0259d\u0259ki bir iqtidar\u0131n q\u0259rarlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 realla\u015fan (genosid, soyq\u0131r\u0131m), politisid (siyasi q\u0131r\u011f\u0131n) v\u0259 k\u00fctl\u0259vi qiyamlara daxil olan h\u0259r c\u00fcr \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Burada d\u00f6vl\u0259tin rolu istiqam\u0259tvericidir.<\/p>\n<p>Etnik t\u0259mizlik &#8211; bir etnik qrupa m\u0259nsub insanlar\u0131 zorla yerl\u0259rini t\u0259rk etdirm\u0259kdir. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259d\u0259 soyq\u0131r\u0131m aspektl\u0259ri var, h\u0259tta b\u0259zi hallarda etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 soyq\u0131r\u0131ma s\u0259b\u0259b olur. Lakin qeyd etdiyimiz kimi, soyq\u0131r\u0131mda bir hiss\u0259nin v\u0259 ya b\u00fct\u00fcn mill\u0259tin, dini v\u0259 ya etnik qrupun m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sidirs\u0259, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 xalq\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n bir \u0259razid\u0259n qovulmas\u0131 m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131yan vasit\u0259dir.&nbsp; Buna misal olaraq II D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra 14 milyon alman\u0131n birba\u015fa deportasiya edilm\u0259sini qeyd ed\u0259 bil\u0259rik. Bu m\u00fcasir tarixd\u0259 bir etnik qrupun \u0259n b\u00f6y\u00fck k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sidir.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd etm\u0259liyik ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 da zaman-zaman erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n soyq\u0131r\u0131m kimi cinay\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irildiyini g\u00f6r\u0259 bil\u0259rik. \u018fn son n\u00fcmun\u0259si is\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. XX \u0259srin \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131mlar\u0131ndan biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n dinc az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131md\u0131r. Xocal\u0131 Erm\u0259nistan h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt olunduqdan sonra orada qalan m\u00fclki \u0259hali deportasiya olundu. Bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259n az\u011f\u0131nlar \u0259sl v\u0259h\u015filik n\u00fcmayi\u015f etdirdil\u0259r, \u00f6ld\u00fcrd\u00fckl\u0259ri insanlar\u0131n c\u0259s\u0259dl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Bu, bir mill\u0259tin kimliyin\u0259 v\u0259 m\u00f6vcudlu\u011funa vurulan z\u0259rb\u0259d\u0259n, bir mill\u0259tin soyunu k\u0259sm\u0259k m\u0259qs\u0259dind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildi. R\u0259smi r\u0259q\u0259ml\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr ki, onlardan 63 n\u0259f\u0259ri u\u015faq, 106 n\u0259f\u0259ri qad\u0131n, 70 n\u0259f\u0259ri is\u0259 qocalar idi. 8 ail\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv edilmi\u015fdir; 56 insan i\u015fg\u0259nc\u0259 il\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr; 27 ail\u0259nin yaln\u0131z 1 \u00fczv\u00fc qalm\u0131\u015fd\u0131r; 25 u\u015faq h\u0259r iki valideynini itirmi\u015fdir; 130&nbsp; u\u015faq valideynl\u0259rind\u0259n birini itirmi\u015fdir; 230 ail\u0259 \u00f6z ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 itirmi\u015fdir; 487 insan \u015fik\u0259st olmu\u015fdur (onlardan 76 n\u0259f\u0259r h\u0259ddi-bulu\u011fa \u00e7atmam\u0131\u015flard\u0131r); 1275 n\u0259f\u0259r \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr; 1165 insan girovluqdan azad edilmi\u015fdir; 150 n\u0259f\u0259rin taleyind\u0259n indiy\u0259 kimi he\u00e7 bir m\u0259lumat yoxdur.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu deyil\u0259nl\u0259ri yekunla\u015fd\u0131raraq bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, soyq\u0131r\u0131m a\u011f\u0131r bir insanl\u0131q cinay\u0259ti, b\u00f6y\u00fck bir faci\u0259dir v\u0259 onun ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ba\u015f verm\u0259m\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox vacibdir. M\u0259hz bu v\u0259h\u015filiyin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 yolunda t\u0259dbirl\u0259ri t\u0259kc\u0259 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti v\u0259 ya h\u00fcquq m\u0259s\u0259l\u0259si qismind\u0259 h\u0259ll etm\u0259k d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131. Soyq\u0131r\u0131m\u0131n sona \u00e7atmas\u0131n\u0131n lab\u00fcdl\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya insanlar\u0131 rasional olaraq ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259li v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq laz\u0131m oldu\u011funu anlamal\u0131d\u0131r. Bel\u0259 bir a\u011f\u0131r cinay\u0259t hadis\u0259si m\u00fctl\u0259q c\u0259zaland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. C\u0259zas\u0131zl\u0131q soyq\u0131r\u0131m v\u0259 dig\u0259r bel\u0259 hallar\u0131n inki\u015faf\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r. Bu c\u00fcr hallar\u0131n t\u0259krarlanmamas\u0131 insanlar t\u0259r\u0259find\u0259n rasioanal olaraq d\u0259rk edilm\u0259lidir. Y\u0259ni insanlar t\u0259bii qanunlar\u0131 (\u00f6z\u00fcn\u00fc qoruma instinkti v\u0259 ya cazib\u0259 qanunu v\u0259 s. kimi) q\u0259bul etdikl\u0259ri kimi, bu c\u00fcr v\u0259h\u015filikl\u0259ri t\u00f6r\u0259dilm\u0259m\u0259sini anlamal\u0131 v\u0259 t\u0259bii bir qanun kimi ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259lidirl\u0259r. C\u0259miyy\u0259t yaln\u0131z bu m\u00fctl\u0259q t\u0259bii qanunlar\u0131n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul olunaca\u011f\u0131 an ideal bir v\u0259ziyy\u0259t\u0259 \u00e7ata bil\u0259r. Yaln\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n, rasional insan b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti xo\u015fb\u0259xtliy\u0259 apara bil\u0259r. Burada biz frans\u0131z filosofu Rene Dekart\u0131n h\u0259l\u0259 1637-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cMetod \u00fcz\u0259rin\u0259 m\u00fchazir\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m, dem\u0259li varam!\u201d (lat.\u201ccogito ergo sum\u201d) c\u00fcml\u0259sini yada sal\u0131r\u0131q. Dem\u0259li, var olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, m\u00f6vcudlu\u011fumuzu davam etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k, anlamaq bizim yegan\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolumuzdur. He\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti v\u0259 dig\u0259r s\u0259b\u0259bl\u0259r insan h\u0259yat\u0131n\u0131n yox olmas\u0131na d\u0259lal\u0259t ed\u0259 bilm\u0259z. D\u00fcnyadak\u0131 ba\u015f ver\u0259n m\u00fcharib\u0259l\u0259ri, soyq\u0131r\u0131m v\u0259 buna b\u0259nz\u0259r zorak\u0131l\u0131qlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t insanp\u0259rv\u0259rlik ruhunda inki\u015faf etm\u0259li v\u0259 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 humanizm prinsipl\u0259ri, insan h\u00fcquqlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259li, davaml\u0131 s\u00fclh v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259min edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>Ayna Babazad\u0259,<br><\/strong><strong style=\"font-size: 14px; color: var( --e-global-color-text );\">MDU-nun Humanitar f\u0259nl\u0259r kafedras\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi<\/strong><\/p>\n<p><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalan xalq\u0131n bir n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olaraq soyq\u0131r\u0131m anlay\u0131\u015f\u0131, onun mahiyy\u0259ti m\u0259n\u0259 maraql\u0131 g\u0259ldi v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131rma aparmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259ldim. Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini burada sizl\u0259rl\u0259 payla\u015f\u0131ram. \u201cSoyq\u0131r\u0131m\u201d bir sosial-kulturoloji anlay\u0131\u015f kimi \u00fcmum\u0259n bir etnosun m\u0259hvini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu s\u00f6z\u00fcn ist\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259ki (soyun \u2013 n\u0259slin m\u0259hvi), ist\u0259rs\u0259 d\u0259 rus dilind\u0259&nbsp; m\u0259nas\u0131 (\u201cqenotsid\u201d \u2013 genin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":55631,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"","ocean_second_sidebar":"","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"","ocean_custom_header_template":"","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"","ocean_menu_typo_font_family":"","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"on","ocean_gallery_id":[],"footnotes":""},"categories":[90,31,86],"tags":[],"class_list":["post-55783","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-humanitar","category-mdu_xeberleri","category-thsil","entry","has-media"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55783","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=55783"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55783\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55796,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55783\/revisions\/55796"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/55631"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=55783"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=55783"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=55783"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}