{"id":88980,"date":"2026-03-01T09:06:20","date_gmt":"2026-03-01T06:06:20","guid":{"rendered":"https:\/\/mdu.edu.az\/?p=88980"},"modified":"2026-03-10T10:04:07","modified_gmt":"2026-03-10T07:04:07","slug":"reqemsal_sheher_yazi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/reqemsal_sheher_yazi\/","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCANDA R\u018fQ\u018fMSAL ARX\u0130TEKTURA V\u018f S\u00dcN\u0130 \u0130NTELLEKT \u018fSASLI \u201cEK\u0130Z \u015e\u018fH\u018fR\u201d \u015e\u018fH\u018fRSALMA V\u018f URBAN\u0130ZAS\u0130YA KONTEKST\u0130ND\u018f G\u018fL\u018fC\u018fK \u0130NK\u0130\u015eAF PERSPEKT\u0130VL\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"<p class=\"has-text-align-right\"><em><strong>R\u018fQ\u018fMSAL G\u00dcC DOKTR\u0130NASI, AZ\u018fRBAYCAN S\u00dcN\u0130 \u0130NTELLEKT ERASINA KE\u00c7\u0130R!<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-right\"><em><strong>\u0130lham \u018fL\u0130YEV, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u00fcnya haz\u0131rda yeni bir inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 \u2014 r\u0259q\u0259msal transformasiya d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0259sas iqtisadi resurslar art\u0131q \u0259n\u0259n\u0259vi <strong>enerji v\u0259 xammal deyil, m\u0259lumat, analitika v\u0259 s\u00fcni intellekt<\/strong> texnologiyalar\u0131d\u0131r. D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi, iqtisadiyyat, s\u0259naye, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 sosial xidm\u0259tl\u0259r getdikc\u0259 daha \u00e7ox r\u0259q\u0259msal platformalar v\u0259 ekosisteml\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur. Az\u0259rbaycan da bu transformasiyaya strateji yana\u015fma n\u00fcmayi\u015f etdirir. Prezident \u0130lham \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 icras\u0131na ba\u015flanm\u0131\u015f <strong>\u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda R\u0259q\u0259msal \u0130nki\u015faf Konsepsiyas\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda 2025\u20132028-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn S\u00fcni \u0130ntellekt Strategiyas\u0131\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda 2026-2029-cu ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn R\u0259q\u0259msal \u0130qtisadiyyat\u0131n \u0130nki\u015faf Strategiyas\u0131\u201d v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 dair 2023-2027-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Strategiyas\u0131\u201d<\/strong> &nbsp;\u00f6lk\u0259d\u0259 insan kapital\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131, r\u0259q\u0259msal bacar\u0131qlar\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini, innovativ t\u0259hsil m\u00fchitinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 v\u0259 s\u00fcni intellektin t\u0259hsil\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yir. Bu, ali t\u0259hsil v\u0259 t\u0259dqiqat m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin m\u0259suliyy\u0259tini art\u0131r\u0131r: texnologiya yaln\u0131z \u00f6yr\u0259nilm\u0259m\u0259li, strateji idar\u0259etm\u0259 al\u0259tin\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir. Bel\u0259likl\u0259, r\u0259q\u0259msal texnologiyalar yaln\u0131z al\u0259t deyil, r\u0259q\u0259msal intellektl\u0259 idar\u0259 olunan yeni qlobal g\u00fcc\u00fcn \u0259sas s\u00fctunudur v\u0259 Az\u0259rbaycan bu inqilab\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 yer almaqla t\u0259kc\u0259 texnologiya istehlak\u00e7\u0131s\u0131 olmaqdan \u00e7\u0131x\u0131r, strateji lider m\u00f6vqeyin\u0259 y\u00fcks\u0259lir. <\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00d6lk\u0259mizd\u0259 r\u0259q\u0259msal infrastruktur m\u00f6hk\u0259ml\u0259nib: <strong>\u201cOnlayn Az\u0259rbaycan\u201d<\/strong> layih\u0259si il\u0259 internet s\u00fcr\u0259ti \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn <strong>12 meqabitd\u0259n 90 meqabit\u0259,<\/strong> d\u00f6vl\u0259t \u015firk\u0259tl\u0259rind\u0259 <strong>150 meqabit\/saniy\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b, ilin sonuna 200 meqabit<\/strong> h\u0259d\u0259fl\u0259nir. Bak\u0131 v\u0259 Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 <strong>\u201cDATA M\u018fRK\u018fZL\u018fR\u0130\u201d<\/strong> istifad\u0259y\u0259 verilib, <strong>270 <\/strong>d\u00f6vl\u0259t qurumu r\u0259q\u0259msal resurslar\u0131n\u0131 burada yerl\u0259\u015fdirir. <strong>\u201cS\u0130MA\u201d<\/strong> biometrik imzadan 4 milyon, <strong>\u201cmyGov\u201d<\/strong> platformas\u0131ndan 5 milyon istifad\u0259\u00e7i g\u00f6zl\u0259nilir. M\u0259qs\u0259d yaln\u0131z r\u0259q\u0259msal xidm\u0259t t\u0259qdim etm\u0259k deyil, \u00f6lk\u0259ni y\u00fcks\u0259k \u0259lav\u0259 d\u0259y\u0259r yaradan texnologiya liderin\u0259 \u00e7evirm\u0259kdir. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130KT ixrac\u0131 haz\u0131rda <strong>100 milyon dollar<\/strong> s\u0259viyy\u0259sind\u0259dir; h\u0259d\u0259f <strong>1 milyard dollard\u0131r.<\/strong> Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn innovasiya ekosistemi g\u00fccl\u0259ndirilir, startaplar maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilir, \u201csandbox\u201d mexanizml\u0259ri v\u0259 ven\u00e7ur\/kradfandinq al\u0259tl\u0259ri t\u0259tbiq olunur. Bel\u0259likl\u0259, r\u0259q\u0259msal transformasiya art\u0131q yaln\u0131z texnologiyalar\u0131n t\u0259tbiqi deyil, \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn iqtisadi, s\u0259naye v\u0259 idar\u0259etm\u0259 prosesl\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekiz sisteml\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ke\u00e7ib.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>R\u0259q\u0259msal arxitektura d\u00f6vl\u0259t v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131n informasiya sisteml\u0259ri, m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131, texnologiya platformalar\u0131 v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rinin vahid prinsip v\u0259 struktur \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131d\u0131r. Bu, h\u0259m texniki, h\u0259m funksional, h\u0259m d\u0259 idar\u0259etm\u0259 s\u0259viyy\u0259sind\u0259 koordinasiyan\u0131 t\u0259min edir. \u018fsas komponentl\u0259r: m\u0259lumat infrastrukturu, bulud v\u0259 platforma texnologiyalar\u0131, s\u00fcni intellekt v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259rin analitikas\u0131, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 vahid idar\u0259etm\u0259 mexanizml\u0259ridir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fvv\u0259ll\u0259r \u0259sas m\u0259qs\u0259d m\u0259lumatlar\u0131n elektron m\u00fchit\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si idis\u0259, indi prioritet sisteml\u0259rin virtual m\u00fchitd\u0259 modell\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 idar\u0259sidir. R\u0259q\u0259msal ekiz fiziki obyektin, istehsal prosesinin, \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturunun v\u0259 ya iqtisadi sistemin real vaxt rejimind\u0259 virtual modelidir. Sensor m\u0259lumatlar\u0131, s\u00fcni intellekt v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r analitikas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 prosesl\u0259r \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n proqnozla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qlobal s\u0259naye liderl\u0259ri Siemens, General Electric, BMW, Dassault Syst\u00e8mes, Shell v\u0259 Microsoft Azure r\u0259q\u0259msal ekizl\u0259rl\u0259 istehsal, enerji s\u0259rfiyyat\u0131, n\u0259qliyyat ax\u0131nlar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturlar\u0131n\u0131 optimalla\u015fd\u0131r\u0131r, nasazl\u0131qlar\u0131 \u00f6nc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n edir v\u0259 riskl\u0259ri proqnozla\u015fd\u0131r\u0131r. XXI \u0259srd\u0259 s\u0259naye r\u0259qab\u0259ti m\u0259lumatlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131, r\u0259q\u0259msal modell\u0259\u015fdirm\u0259 v\u0259 s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 q\u0259rarverm\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur. Bu bax\u0131mdan, \u201cR\u0259q\u0259msal arxitektura\u201d v\u0259 \u201cekiz \u015f\u0259h\u0259r\u201d texnologiyalar\u0131 informasiya infrastrukturunu optimalla\u015fd\u0131rmaqla kifay\u0259tl\u0259nmir, urbanizasiya v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rsalma prosesl\u0259rinin modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn strateji vasit\u0259y\u0259 \u00e7evrilir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin <strong>22 dekabr 2025-ci il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 2026-c\u0131 il \u201c\u015e\u0259h\u0259rsalma v\u0259 Memarl\u0131q ili\u201d<\/strong> elan edilmi\u015fdir. Bu s\u0259r\u0259ncam \u015f\u0259h\u0259rsalma f\u0259aliyy\u0259tinin prioritet istiqam\u0259tl\u0259rini \u2013 paytaxt v\u0259 regionlar\u0131n tarazl\u0131 inki\u015faf\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131, dayan\u0131ql\u0131 m\u0259skunla\u015fman\u0131n t\u0259\u015fviqi v\u0259 urbanizasiya sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini \u2013 vur\u011fulay\u0131r. Eyni zamanda, \u00f6lk\u0259miz\u0259 urbanizasiya v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf sah\u0259l\u0259rind\u0259 yeni imkanlar a\u00e7\u0131r v\u0259 r\u0259q\u0259msal ekiz texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn strateji z\u0259min yarad\u0131r. Bu kontekst <strong>\u201cEkiz \u015e\u0259h\u0259r\u201d<\/strong> texnologiyas\u0131n\u0131n Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 dig\u0259r regionlarda \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturunun elmi \u0259saslarla modell\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli perspektivl\u0259r t\u0259qdim edir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Virtual modell\u0259\u015fdirm\u0259 v\u0259 real vaxtda idar\u0259etm\u0259 imkanlar\u0131 \u015f\u0259h\u0259r planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 daha effektiv, resurs istifad\u0259sini optimalla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 q\u0259rarverm\u0259ni proaktiv \u0259sasl\u0131 edir (\u015f\u0259kil 1).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"675\" height=\"338\" src=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-88981\" srcset=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34.jpeg 675w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34-300x150.jpeg 300w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34-18x9.jpeg 18w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34-24x12.jpeg 24w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34-36x18.jpeg 36w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.07.34-48x24.jpeg 48w\" sizes=\"(max-width: 675px) 100vw, 675px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u015e\u0259kil 1. R\u0259q\u0259msal Ekiz infrastrukturu<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259q\u0259msal transformasiya strategiyas\u0131 yaln\u0131z texnologiyan\u0131n t\u0259tbiqi deyil, h\u0259m d\u0259 urbanizasiya v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rsalma sah\u0259sind\u0259 innovativ idar\u0259etm\u0259 modell\u0259rinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas platforma rolunu oynay\u0131r. Bu strategiya, eyni zamanda, \u00f6lk\u0259mizi r\u0259q\u0259msal g\u0259l\u0259c\u0259yi izl\u0259y\u0259n deyil, onu formala\u015fd\u0131ran lider \u00f6lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda m\u00f6vqeyini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>R\u0259q\u0259msal arxitektura m\u00fcasir \u015f\u0259h\u0259r sisteml\u0259rinin informasiya strukturlar\u0131n\u0131, xidm\u0259t platformalar\u0131n\u0131, m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 v\u0259 idar\u0259etm\u0259 mexanizml\u0259rini vahid inteqrasiya olunmu\u015f model \u00fcz\u0259rind\u0259 qurmaq kimi t\u0259rif edilir. Bu inteqrasiya yaln\u0131z texniki infrastrukturun deyil, h\u0259m d\u0259 funksional v\u0259 idar\u0259etm\u0259 s\u0259viyy\u0259l\u0259rinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259sinin koordinasiyas\u0131n\u0131 t\u0259min edir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>M\u00f6vcud d\u00f6vrd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rsalma v\u0259 urbanizasiya siyas\u0259tl\u0259ri art\u0131q yaln\u0131z fiziki obyektl\u0259r v\u0259 infrastruktur layih\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 formala\u015fm\u0131r. Bu siyas\u0259tl\u0259r sensor sisteml\u0259ri, b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r analitikas\u0131, s\u00fcni intellekt v\u0259 real vaxt idar\u0259etm\u0259 alqoritml\u0259ri il\u0259 tamamlan\u0131r ki, bunun m\u0259rk\u0259zind\u0259 d\u0259 \u201cEkiz \u015e\u0259h\u0259r\u201d (Digital Twin Smart City) texnologiyas\u0131 dayan\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ekiz \u015f\u0259h\u0259r \u2013 real vaxtda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n virtual replikas\u0131d\u0131r (\u015f\u0259kil 2). <\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" width=\"617\" height=\"508\" src=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-88982\" srcset=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02.jpeg 617w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02-300x247.jpeg 300w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02-15x12.jpeg 15w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02-24x20.jpeg 24w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02-36x30.jpeg 36w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.02-48x40.jpeg 48w\" sizes=\"(max-width: 617px) 100vw, 617px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u015e\u0259kil 2. \u201cEkiz \u015f\u0259h\u0259r\u201d infrastukturu<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Sensorlardan, IoT cihazlar\u0131ndan v\u0259 dig\u0259r m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 veril\u0259nl\u0259r bu virtual model\u0259 daxil edilir v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin funksional v\u0259ziyy\u0259ti real zamanl\u0131 izl\u0259nir. Bu prinsip n\u0259tic\u0259sind\u0259 fiziki \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n dinamik prosesl\u0259r virtual m\u00fchitd\u0259 simulyasiya edilir v\u0259 planla\u015fd\u0131rma, s\u0131naq v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131rma \u00fc\u00e7\u00fcn etibarl\u0131 q\u0259rar d\u0259st\u0259yi meydana \u00e7\u0131x\u0131r <\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qlobal t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, bir \u00e7ox inki\u015faf etmi\u015f \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r urbanizasiya v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rsalma prosesl\u0259rinin daha s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259q\u0259msal ekiz (Digital Twin) texnologiyalar\u0131n\u0131 t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu istiqam\u0259td\u0259 Sinqapur d\u00fcnyada \u201cEkiz \u015e\u0259h\u0259r\u201d texnologiyas\u0131n\u0131 geni\u015f miqyasda t\u0259tbiq ed\u0259n ilk \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biri hesab olunur. Burada h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u201cVirtual Singapore\u201d layih\u0259si \u015f\u0259h\u0259rin tam \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc r\u0259q\u0259msal modelinin yarad\u0131lmas\u0131na \u0259saslan\u0131r. Bu model vasit\u0259sil\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin binalar\u0131, n\u0259qliyyat infrastrukturu, enerji sisteml\u0259ri v\u0259 \u0259traf m\u00fchit g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri real vaxt rejimind\u0259 analiz edilir. Platforma urban planla\u015fd\u0131rma, f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 ekoloji monitorinq \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f istifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n, yeni tikinti layih\u0259l\u0259rinin \u015f\u0259h\u0259rin g\u00fcn\u0259\u015f i\u015f\u0131\u011f\u0131na, k\u00fcl\u0259k ax\u0131nlar\u0131na v\u0259 n\u0259qliyyat sistemin\u0259 t\u0259siri \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n virtual m\u00fchitd\u0259 simulyasiya edil\u0259r\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilir. Bu yana\u015fma \u015f\u0259h\u0259rsalma q\u0259rarlar\u0131n\u0131n daha elmi v\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 imkan yarad\u0131r. <\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Finlandiyan\u0131n Helsinki \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 r\u0259q\u0259msal ekiz texnologiyas\u0131n\u0131 t\u0259tbiq ed\u0259n qabaqc\u0131l \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n biridir. Helsinki 3D \u015f\u0259h\u0259r modeli vasit\u0259sil\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rinin detall\u0131 r\u0259q\u0259msal x\u0259rit\u0259si v\u0259 virtual modeli yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu model \u015f\u0259h\u0259r planla\u015fd\u0131rmas\u0131, enerji s\u0259m\u0259r\u0259liliyi v\u0259 iqlim strategiyalar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n, binalar\u0131n enerji istehlak\u0131 v\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f panell\u0259rinin potensial\u0131 r\u0259q\u0259msal model \u00fcz\u0259rind\u0259 analiz edil\u0259r\u0259k \u015f\u0259h\u0259rin enerji balans\u0131n\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 q\u0259rarlar q\u0259bul edilir. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu yana\u015fma \u015f\u0259h\u0259rin dayan\u0131ql\u0131 v\u0259 ekoloji bax\u0131mdan davaml\u0131 urban inki\u015faf strategiyas\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 verir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Yax\u0131n \u015e\u0259rq regionunda is\u0259 Dubay \u015f\u0259h\u0259ri r\u0259q\u0259msal \u015f\u0259h\u0259r texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqind\u0259 lider m\u00f6vqed\u0259dir. \u201cDubai Digital Twin\u201d layih\u0259si \u015f\u0259h\u0259rin n\u0259qliyyat, enerji v\u0259 infrastruktur sisteml\u0259rinin s\u00fcni intellekt v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r analitikas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 idar\u0259 olunmas\u0131na imkan yarad\u0131r. \u015e\u0259h\u0259rin r\u0259q\u0259msal ekiz modeli real vaxt rejimind\u0259 \u0259ld\u0259 olunan m\u0259lumatlar\u0131 analiz ed\u0259r\u0259k n\u0259qliyyat s\u0131xl\u0131\u011f\u0131n\u0131n azald\u0131lmas\u0131, enerji istehlak\u0131n\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 ictimai t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteml\u0259rinin koordinasiyas\u0131 kimi funksiyalar\u0131 yerin\u0259 yetirir. Bu model Dubay\u0131n \u201cSmart City\u201d strategiyas\u0131n\u0131n \u0259sas texnoloji platformalar\u0131ndan biri hesab olunur v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 innovativ yana\u015fman\u0131n t\u0259tbiqini n\u00fcmayi\u015f etdirir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Asiya regionunda is\u0259 \u015eanxay \u015f\u0259h\u0259ri r\u0259q\u0259msal ekiz texnologiyas\u0131n\u0131n geni\u015f t\u0259tbiqi il\u0259 se\u00e7ilir. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck meqapolisl\u0259rind\u0259n biri olan bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 milyonlarla sensor v\u0259 informasiya sistemi vasit\u0259sil\u0259 toplanan m\u0259lumatlar vahid r\u0259q\u0259msal platformada birl\u0259\u015fdirilir. \u015e\u0259h\u0259rin virtual modeli vasit\u0259sil\u0259 n\u0259qliyyat ax\u0131nlar\u0131, enerji sisteml\u0259ri v\u0259 kommunal xidm\u0259tl\u0259r real vaxt rejimind\u0259 analiz olunur v\u0259 idar\u0259 edilir. Bu sistem eyni zamanda f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar\u0131n operativ \u015f\u0259kild\u0259 idar\u0259 olunmas\u0131na v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r xidm\u0259tl\u0259rinin daha koordinasiyal\u0131 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 imkan yarad\u0131r. \u015eanxay modeli x\u00fcsusil\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131nda s\u00fcni intellekt v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r texnologiyalar\u0131n\u0131n effektiv t\u0259tbiqini n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n m\u00fch\u00fcm n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259n biri hesab olunur.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bel\u0259likl\u0259, qlobal t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, r\u0259q\u0259msal ekiz texnologiyalar\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131nda yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 formala\u015fd\u0131r\u0131r. Bu texnologiyalar \u015f\u0259h\u0259rin virtual modelinin yarad\u0131lmas\u0131na, real vaxt m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n analizin\u0259 v\u0259 urban planla\u015fd\u0131rma prosesl\u0259rinin proqnozla\u015fd\u0131rma \u0259sasl\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan verir. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturlar\u0131n\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 daha s\u0259m\u0259r\u0259li olur, resurslar\u0131n istifad\u0259si optimalla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 urban inki\u015faf strategiyalar\u0131 daha elmi \u0259saslarla formala\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Bu t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 r\u0259q\u0259msal arxitektura v\u0259 \u201cEkiz \u015e\u0259h\u0259r\u201d texnologiyalar\u0131 urbanizasiya v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rsalma siyas\u0259tl\u0259rinin \u0259sas texnoloji platformalar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259kdir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u00fcni intellekt alqoritml\u0259ri r\u0259q\u0259msal ekiz modell\u0259rind\u0259 toplanan m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil edir v\u0259 proaktiv q\u0259rarverm\u0259 mexanizml\u0259rini aktivl\u0259\u015fdirir. M\u0259qs\u0259d yaln\u0131z v\u0259ziyy\u0259tin izah\u0131 deyil, g\u0259l\u0259c\u0259k ssenaril\u0259rin proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r ki, bu da \u015f\u0259h\u0259rsalman\u0131n effektivliyini art\u0131r\u0131r. Bu yana\u015fma n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r xidm\u0259tl\u0259ri:<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><em>n\u0259qliyyat s\u0131xl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idar\u0259 edir,<\/em><\/li>\n\n\n\n<li><em>enerji v\u0259 kommunal resurslar\u0131n\u0131n istifad\u0259sini optimalla\u015fd\u0131r\u0131r,<\/em><\/li>\n\n\n\n<li><em>f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar idar\u0259\u00e7iliyini qabaqcadan planla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/em><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><em>Effektiv r\u0259q\u0259msal arxitektura vahid standartla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f platformada b\u00fct\u00fcn m\u0259lumat sisteml\u0259rini sinxronla\u015fd\u0131rmal\u0131d\u0131r. \u018fks halda, par\u00e7alal\u0131 v\u0259 uy\u011funsuz veril\u0259nl\u0259r bazalar\u0131 virtual modelin reall\u0131\u011f\u0131 d\u00fczg\u00fcn \u0259ks etdirm\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Buna g\u00f6r\u0259 interoperabil sisteml\u0259r v\u0259 standartla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si mexanizml\u0259ri strateji prioritet\u0259 \u00e7evrilir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259q\u0259msal transformasiya strategiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi regional \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin d\u0259 r\u0259q\u0259msal ekiz modell\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Bu kontekstd\u0259 Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259ri enerji, s\u0259naye v\u0259 logistika bax\u0131m\u0131ndan \u00f6lk\u0259nin strateji \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n biri oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cEkiz \u015e\u0259h\u0259r\u201d texnologiyas\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun pilot platforma hesab edil\u0259 bil\u0259r. Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekiz modelinin yarad\u0131lmas\u0131 \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturunun daha s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 olunmas\u0131na, urban planla\u015fd\u0131rma prosesl\u0259rinin optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 resurslardan daha effektiv istifad\u0259 olunmas\u0131na imkan ver\u0259 bil\u0259r (\u015f\u0259kil 3).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" width=\"846\" height=\"554\" src=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-88986\" srcset=\"https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24.jpeg 846w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-300x196.jpeg 300w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-768x503.jpeg 768w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-18x12.jpeg 18w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-24x16.jpeg 24w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-36x24.jpeg 36w, https:\/\/mdu.edu.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-10-at-10.08.24-48x31.jpeg 48w\" sizes=\"(max-width: 846px) 100vw, 846px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u015e\u0259kil 3. Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekizi<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekizinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin r\u0259q\u0259msal m\u0259lumat bazas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin b\u00fct\u00fcn infrastrukturu \u2013 ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131, s\u0259naye obyektl\u0259ri, n\u0259qliyyat \u015f\u0259b\u0259k\u0259si, su v\u0259 enerji sisteml\u0259ri, park v\u0259 ya\u015f\u0131ll\u0131q zonalar\u0131 \u2013 y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikli 3D r\u0259q\u0259msal modell\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259lidir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn peyk m\u0259lumatlar\u0131, dron \u00e7\u0259kili\u015fl\u0259ri, LiDAR texnologiyas\u0131 v\u0259 co\u011frafi informasiya sisteml\u0259rind\u0259n (GIS) istifad\u0259 olunmas\u0131 z\u0259ruridir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>N\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif infrastruktur elementl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 sensor v\u0259 IoT (Internet of Things) sisteml\u0259ri qura\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu sensorlar vasit\u0259sil\u0259 n\u0259qliyyat ax\u0131n\u0131, hava keyfiyy\u0259ti, enerji istehlak\u0131, su t\u0259chizat\u0131 v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259r xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 dair m\u0259lumatlar real vaxt rejimind\u0259 toplanaraq r\u0259q\u0259msal platformaya \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Toplanan m\u0259lumatlar\u0131n vahid sistemd\u0259 inteqrasiyas\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin virtual modelinin dinamik \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259sini t\u0259min edir.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>R\u0259q\u0259msal ekiz modelinin effektiv f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bulud texnologiyalar\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r infrastrukturu m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n saxlanmas\u0131 v\u0259 emal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k performansl\u0131 data m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 bulud platformalar\u0131 istifad\u0259 edilm\u0259lidir. Bu platformalar vasit\u0259sil\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n daxil olan m\u0259lumatlar inteqrasiya edilir, analiz olunur v\u0259 vizualla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekiz modelind\u0259 s\u00fcni intellekt v\u0259 analitik alqoritml\u0259r d\u0259 m\u00fch\u00fcm funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir. S\u00fcni intellekt vasit\u0259sil\u0259 toplanm\u0131\u015f m\u0259lumatlar t\u0259hlil edilir, urban inki\u015faf ssenaril\u0259ri modell\u0259\u015fdirilir v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqnozlar haz\u0131rlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, n\u0259qliyyat s\u0131xl\u0131\u011f\u0131n\u0131n azald\u0131lmas\u0131, enerji istehlak\u0131n\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 analitik sisteml\u0259r vasit\u0259sil\u0259 daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259ll edil\u0259 bil\u0259r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bununla yana\u015f\u0131, r\u0259q\u0259msal ekiz modelinin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn vahid \u015f\u0259h\u0259r idar\u0259etm\u0259 platformas\u0131n\u0131n (Urban Digital Platform) yarad\u0131lmas\u0131 vacibdir. Bu platforma vasit\u0259sil\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif xidm\u0259tl\u0259ri \u2013 n\u0259qliyyat, enerji, kommunal xidm\u0259tl\u0259r, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 ekoloji monitorinq \u2013 koordinasiya olunur v\u0259 real vaxt rejimind\u0259 idar\u0259 edilir. Bel\u0259 bir sistem \u015f\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 operativ q\u0259rarverm\u0259 imkanlar\u0131 yarad\u0131r v\u0259 urban idar\u0259etm\u0259nin s\u0259m\u0259r\u0259liliyini art\u0131r\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bel\u0259likl\u0259, Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekiz modelinin yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas texnoloji komponentl\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: \u015f\u0259h\u0259rin 3D r\u0259q\u0259msal modeli, sensor v\u0259 IoT infrastrukturu, b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r v\u0259 bulud platformalar\u0131, s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 analitika sisteml\u0259ri v\u0259 vahid \u015f\u0259h\u0259r idar\u0259etm\u0259 platformas\u0131. Bu komponentl\u0259rin inteqrasiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259q\u0259msal ekiz modeli formala\u015fa bil\u0259r v\u0259 bu model \u015f\u0259h\u0259rin davaml\u0131 inki\u015faf\u0131, urban planla\u015fd\u0131rman\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 resurslar\u0131n daha s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn strateji al\u0259t rolunu oynaya bil\u0259r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, r\u0259q\u0259msal arxitektura v\u0259 s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 \u201cEkiz \u015f\u0259h\u0259r\u201d texnologiyalar\u0131 m\u00fcasir urbanizasiya prosesl\u0259rinin transformasiyas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Qlobal t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, r\u0259q\u0259msal ekiz modell\u0259ri \u015f\u0259h\u0259r infrastrukturlar\u0131n\u0131n real vaxt rejimind\u0259 monitorinqin\u0259, urban planla\u015fd\u0131rman\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 resurslar\u0131n daha s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 olunmas\u0131na imkan yarad\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi r\u0259q\u0259msal transformasiya strategiyas\u0131 bu texnologiyalar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259 t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm institusional v\u0259 texnoloji baza formala\u015fd\u0131r\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zur iqtisadi rayonlar\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u201cSmart City\u201d v\u0259 \u201cSmart Village\u201d layih\u0259l\u0259ri g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 r\u0259q\u0259msal ekiz \u015f\u0259h\u0259r modell\u0259rinin t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn pilot platforma rolunu oynaya bil\u0259r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bel\u0259likl\u0259, r\u0259q\u0259msal arxitektura, s\u00fcni intellekt v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r texnologiyalar\u0131n\u0131n inteqrasiyas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n urban inki\u015faf strategiyas\u0131n\u0131n yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sini formala\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259nin r\u0259q\u0259msal iqtisadiyyat\u0131n qlobal sistemind\u0259 r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tini art\u0131r\u0131r.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>dosent, texnika \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, <\/strong><\/em><strong><em>Aid\u0259 Mustafayeva<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>S\u00fcni \u0130ntellekt v\u0259 R\u0259q\u0259msal Texnologiyalar \u0130nstitutunun direktoru<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>R\u018fQ\u018fMSAL G\u00dcC DOKTR\u0130NASI, AZ\u018fRBAYCAN S\u00dcN\u0130 \u0130NTELLEKT ERASINA KE\u00c7\u0130R! \u0130lham \u018fL\u0130YEV, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti D\u00fcnya haz\u0131rda yeni bir inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 \u2014 r\u0259q\u0259msal transformasiya d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0259sas iqtisadi resurslar art\u0131q \u0259n\u0259n\u0259vi enerji v\u0259 xammal deyil, m\u0259lumat, analitika v\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131d\u0131r. D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi, iqtisadiyyat, s\u0259naye, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 sosial xidm\u0259tl\u0259r getdikc\u0259 daha \u00e7ox r\u0259q\u0259msal [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":41,"featured_media":88986,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"gallery","meta":{"_eb_attr":"","ocean_post_layout":"","ocean_both_sidebars_style":"","ocean_both_sidebars_content_width":0,"ocean_both_sidebars_sidebars_width":0,"ocean_sidebar":"","ocean_second_sidebar":"","ocean_disable_margins":"enable","ocean_add_body_class":"","ocean_shortcode_before_top_bar":"","ocean_shortcode_after_top_bar":"","ocean_shortcode_before_header":"","ocean_shortcode_after_header":"","ocean_has_shortcode":"","ocean_shortcode_after_title":"","ocean_shortcode_before_footer_widgets":"","ocean_shortcode_after_footer_widgets":"","ocean_shortcode_before_footer_bottom":"","ocean_shortcode_after_footer_bottom":"","ocean_display_top_bar":"default","ocean_display_header":"default","ocean_header_style":"","ocean_center_header_left_menu":"","ocean_custom_header_template":"","ocean_custom_logo":0,"ocean_custom_retina_logo":0,"ocean_custom_logo_max_width":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_width":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_width":0,"ocean_custom_logo_max_height":0,"ocean_custom_logo_tablet_max_height":0,"ocean_custom_logo_mobile_max_height":0,"ocean_header_custom_menu":"","ocean_menu_typo_font_family":"","ocean_menu_typo_font_subset":"","ocean_menu_typo_font_size":0,"ocean_menu_typo_font_size_tablet":0,"ocean_menu_typo_font_size_mobile":0,"ocean_menu_typo_font_size_unit":"px","ocean_menu_typo_font_weight":"","ocean_menu_typo_font_weight_tablet":"","ocean_menu_typo_font_weight_mobile":"","ocean_menu_typo_transform":"","ocean_menu_typo_transform_tablet":"","ocean_menu_typo_transform_mobile":"","ocean_menu_typo_line_height":0,"ocean_menu_typo_line_height_tablet":0,"ocean_menu_typo_line_height_mobile":0,"ocean_menu_typo_line_height_unit":"","ocean_menu_typo_spacing":0,"ocean_menu_typo_spacing_tablet":0,"ocean_menu_typo_spacing_mobile":0,"ocean_menu_typo_spacing_unit":"","ocean_menu_link_color":"","ocean_menu_link_color_hover":"","ocean_menu_link_color_active":"","ocean_menu_link_background":"","ocean_menu_link_hover_background":"","ocean_menu_link_active_background":"","ocean_menu_social_links_bg":"","ocean_menu_social_hover_links_bg":"","ocean_menu_social_links_color":"","ocean_menu_social_hover_links_color":"","ocean_disable_title":"default","ocean_disable_heading":"default","ocean_post_title":"","ocean_post_subheading":"","ocean_post_title_style":"","ocean_post_title_background_color":"","ocean_post_title_background":0,"ocean_post_title_bg_image_position":"","ocean_post_title_bg_image_attachment":"","ocean_post_title_bg_image_repeat":"","ocean_post_title_bg_image_size":"","ocean_post_title_height":0,"ocean_post_title_bg_overlay":0.5,"ocean_post_title_bg_overlay_color":"","ocean_disable_breadcrumbs":"default","ocean_breadcrumbs_color":"","ocean_breadcrumbs_separator_color":"","ocean_breadcrumbs_links_color":"","ocean_breadcrumbs_links_hover_color":"","ocean_display_footer_widgets":"default","ocean_display_footer_bottom":"default","ocean_custom_footer_template":"","ocean_post_oembed":"","ocean_post_self_hosted_media":"","ocean_post_video_embed":"","ocean_link_format":"","ocean_link_format_target":"self","ocean_quote_format":"","ocean_quote_format_link":"post","ocean_gallery_link_images":"on","ocean_gallery_id":[88981,88986,88982],"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-88980","post","type-post","status-publish","format-gallery","has-post-thumbnail","hentry","category-mdu_xeberleri","post_format-post-format-gallery","entry","has-media"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88980","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/41"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=88980"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88980\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":89000,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88980\/revisions\/89000"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/88986"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=88980"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=88980"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mdu.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=88980"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}