XX əsrin əvvəlləri Türk dünyasının ictimai-siyasi və elmi həyatında mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi mürəkkəb, lakin məhsuldar bir dövr olmuşdur. Milli özünüdərk prosesinin güclənməsi, maarifçilik hərəkatlarının genişlənməsi və ortaq mədəni yaddaşın yenidən formalaşdırılması türk xalqları arasında elmi və mədəni əməkdaşlıq zərurətini ortaya çıxarmışdı. Məhz belə bir tarixi şəraitdə 1926-cı ilin 26 fevral – 6 mart tarixlərində Bakı şəhərində keçirilən I Türkoloji Qurultay Türk dünyasının elmi və mənəvi tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi. N. Məmmədli arxiv sənədlərinə istinadən vurğulayır ki, qurultay “türk xalqlarının mənəvi və intellektual bütövlüyünün ilk beynəlxalq konstitusiyası” funksiyasını daşıyırdı.

Qurultay yalnız dilçilik problemlərinin müzakirə olunduğu sıravi elmi toplantı deyildi. Burada türk xalqlarının dili, əlifbası, ədəbiyyatı, folkloru, tarixi, etnoqrafiyası və milli kimliyi ilə bağlı fundamental problemlər ümumtürk miqyasında müzakirə edilirdi. Məhz buna görə Bakı Türkoloji Qurultayı türkoloji elmin beynəlxalq miqyasda formalaşmasının başlanğıcı hesab olunur.

Qurultayın əsas xüsusiyyətlərindən biri onun geniş coğrafiyanı əhatə edən iştirakçı tərkibi idi. Nadir Məmmədlinin arxiv araşdırmaları və dövrün milli mətbuatından (“Kommunist”, “Bakinski raboçi”) gətirdiyi faktlar göstərir ki, Bakı həmin günlərdə “Şərqin intellektual paytaxtı” statusunu daşıyırdı. Qurultayda ümumilikdə 131 nümayəndə iştirak etmişdir. İştirakçılar Azərbaycan, Türkiyə, Krım, Tatarıstan, Başqırdıstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Yakutiya, Çuvaşıstan, Dağıstan və digər bölgələri təmsil edirdilər. Bununla yanaşı, Almaniya və Rusiyadan gəlmiş şərqşünas alimlərin iştirakı tədbirin beynəlxalq elmi nüfuzunu daha da artırırdı.

Qurultay materiallarında Azərbaycandan – 38, Tatarıstandan – 11, Qazaxıstandan – 8, Krımdan – 7, Başqırdıstandan – 5, Özbəkistandan – 5, Türkmənistandan – 4, Yakutiyadan – 3, Çuvaşıstandan – 2, Türkiyədan – 2, Şimali Qafqaz və Dağıstan bölgələrindən – 5, Rusiya və Avropadan isə – müxtəlif sayda nümayəndələr iştirak etdiyi qeyd olunmuşdur.

Statistika göstərirdi ki, Bakı həmin dövrdə Türk dünyasının elmi və mənəvi mərkəzinə çevrilmişdi. Qurultayda iştirak edən alimlər müxtəlif sahələri təmsil etsələr də, onların ortaq məqsədi türk xalqlarının elmi və mədəni birliyini təmin etmək idi.

Qurultayın əsas elmi istiqamətini türk dillərinin öyrənilməsi, ortaq əlifba məsələsi və müqayisəli dilçilik problemləri təşkil edirdi. Bu sahədə çıxış edən alimlər arasında professor Bəkir Çobanzadə xüsusi yer tuturdu. Bəkir Çobanzadə qurultayda “Türk ləhcələrinin yaxın qohumluğu haqqında” mövzusunda məruzə etmişdir. Məruzədə türk dillərinin ortaq genetik kökə bağlı olduğu müqayisəli dilçilik prinsipləri əsasında izah edilmişdir. O, türk dilləri arasında mövcud olan fərqlərin tarixi inkişaf nəticəsində yarandığını göstərir və ortaq ədəbi dil ideyasının mümkünlüyünü müdafiə edirdi.

Qurultay zamanı onun çıxışları böyük maraq doğurmuşdur. Stenoqram materiallarında qeyd edilir ki, Çobanzadənin məruzələri zamanı iştirakçılar geniş qeydlər aparır, məruzədən sonra uzun müzakirələr keçirilirdi. Xüsusilə Krım və Qazaxıstan nümayəndələri onun fikirlərini böyük diqqətlə izləyirdilər.

Bəkir Çobanzadənin sonrakı elmi fəaliyyəti türkoloji fikrin inkişafında mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Onun:

• “Türk-tatar dilçiliyinə giriş” (Türk-tatar lisaniyyatına mədxəl)
• Qeyd: “Mədxəl” sözü klassik mətndə “giriş” anlamını verir.
• “Elmi qrammatika” (Elmi qramer)
• “Türk qrammatikası” (Türk qrameri)
• “Azərbaycan türkcəsinin elmi qrammatikası” (Azərbaycan türkcəsinin elmi qrameri)

adlı əsərləri türkoloji dilçilik tarixində fundamental tədqiqatlar hesab olunur. O, fonetika, morfologiya, dialektologiya və müqayisəli dilçilik sahəsində yeni elmi metodlar tətbiq etmişdir. Lakin sonrakı dövrdə “pantürkizm” ittihamı ilə repressiyaya məruz qalaraq güllələnmişdir.

Qurultayda əlifba islahatı və milli maarifçilik problemləri ilə bağlı çıxış edən maarifçilərdən biri də Əhməd Baytursunov idi. O, ana dilində təhsilin xalqın milli inkişafının əsas şərtlərindən biri olduğunu vurğulayırdı. Baytursunov hesab edirdi ki, ortaq əlifba türk xalqları arasında elmi və mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edəcəkdir. Onun:

• “Dil vasitəsi” (Til-qural)
• “Əlifba” (Əlifba)
• “Oxu vasitəsi” (Oqu quralı)
•  “Ədəbiyyatşünaslıq” və ya “Ədəbiyyat bələdçisi” (Ədəbiyyat tanıtqış) adlı əsərləri qazax dilçiliyinin və maarifçilik tarixinin əsas qaynaqları hesab edilir. O, qazax dilinin qrammatik sistemini elmi əsaslarla hazırlayan ilk alimlərdən biri olmuşdur.

Qurultay iştirakçılarının xatirələrində qeyd olunur ki, Baytursunov çox sakit, lakin dərin məzmunlu çıxış edirdi və onun nitqi zamanı zalda xüsusi diqqət hökm sürürdü.

Qurultayın Rusiya nümayəndəsi Aleksandr Samoyloviç “Türk dillərinin öyrənilməsinin müasir vəziyyəti və yaxın perspektivləri” mövzusunda məruzə etmişdir. O, türk dillərinin elmi təsnifatı və qədim türk yazılı abidələrinin öyrənilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər irəli sürmüşdür. Onun:

• “Türk dillərinin təsnifatına dair bəzi əlavələr” (Некоторые дополнения к классификации турецких языков)
• “Türk dialektologiyasına dair materiallar” (Материалы по турецкой диалектологии)
• “Türk dilçiliyi” (Турецкое языкознание) adlı əsərləri türkoloji dilçilik tarixində mühüm yer tutur.

Samoyloviç qurultay zamanı türk dillərinin ortaq əlifba ilə yazılmasının gələcəkdə elmi əlaqələri gücləndirəcəyini xüsusi vurğulamışdır.

Çuvaşıstan nümayəndəsi Nikolay Aşmarin qurultayda çuvaş dilinin türk dilləri sistemindəki mövqeyi ilə bağlı çıxış etmişdir. O, çuvaş dilinin qədim türk dil xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan mühüm dillərdən biri olduğunu qeyd etmişdir. Aşmarinin:

• “Çuvaş dilinin lüğəti” (Словарь чувашского языка)
• “Çuvaş dilinin tədqiqi üçün materiallar” (Материалы для исследования чувашского языка)
• “Bolqar-çuvaş dil əlaqələri” (Болгаро-чувашские языковые связ adlı əsərləri çuvaş dili və ümumtürk dilçilik elmi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

 Qurultayın digər mühüm istiqaməti türk xalqlarının ortaq ədəbi və folklor irsinin araşdırılması idi. Bu istiqamətdə çıxış edən alimlər milli yaddaşın qorunmasında folklorun və klassik ədəbiyyatın rolunu xüsusi vurğulayırdılar.

Türkiyə nümayəndəsi Mehmet Fuat Köprülü “Türk xalqlarının ədəbi dillərinin inkişafı” mövzusunda çıxış etmişdir. O, türk xalqlarının ortaq ədəbi ənənələrinin tarixi köklərini araşdırmış və folklorun milli-mədəni yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynadığını göstərmişdir. Onun:

• “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar”
• “Türk Edebiyatı Tarihi”
• “Türk Saz Şairleri”
• “Azərbaycan Edebiyatına Ait Tetkikler” adlı əsərləri türkoloji elmin əsas mənbələri hesab olunur.

Qurultay zamanı onun çıxışı bir neçə dəfə alqışlarla qarşılanmışdır. Tərcümə prosesi uzun çəksə də, iştirakçılar məruzəni böyük maraqla dinləmişdilər.

Qurultayın Azərbaycan nümayəndəsi Hənəfi Zeynallı qurultayda folklor və xalq ədəbiyyatı problemləri ilə bağlı çıxış etmişdir. O, xalq yaradıcılığının milli yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynadığını qeyd edirdi. Onun:

• “Azərbaycan atalar sözləri”
• “Koroğlu haqqında tədqiqlər”
• “Azərbaycan xalq ədəbiyyatı” adlı əsərləri Azərbaycan folklorşünaslığında mühüm yer tutur.

Türkoloji Qurultayın digər ən görkəmli Azərbaycan nümayəndəsi Salman Mümtaz qurultayda klassik Azərbaycan ədəbiyyatı və qədim əlyazmaların qorunması ilə bağlı çıxış etmişdir. O, milli ədəbi irsin qorunmasının xalqın mənəvi varlığının qorunması demək olduğunu bildirirdi. Onun:

• “Azərbaycan Ədəbiyyatının Kaynakları”
• “Mirzə Şəfi Vazeh”
• “Xətai Ədəbiyyatı”
• “Azərbaycan Şairləri” adlı əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Qurultay zamanı Salman Mümtazın söylədiyi “Millətin kitabı itməzsə, millətin özü də itməz” fikri iştirakçılar tərəfindən böyük alqışlarla qarşılanmışdır.

Qurultayın Krım nümayəndəsi Osman Akçokraklı Krım tatar folkloru və qədim yazılı abidələrlə bağlı çıxış etmişdir. O, türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin qorunmasının vacibliyini vurğulayırdı. Onun:

• “Qırım Tatar Yırları”
• “Qırımda Eski Türk Yazıları”
• “Qırım Tarihinə Dair Tetkikler” adlı əsərləri Krım tatar mədəniyyətinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Türkoloji Qurultayda Tarix və Şərqşünaslıq istiqaməti üzrə çıxış edən Rusiya nümayəndəsi Vasili Bartold “Türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsinin müasir vəziyyəti və yaxın vəzifələri” mövzusunda çıxış etmişdir. O, türk xalqlarının tarixinin dünya sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğulamışdır. Onun:

• “Monqol istilası dövründə Türküstan” (Туркестан в эпоху монгольского нашествия)
• “Orta Asiya türk xalqlarının tarixinə dair on iki mühazirə” (Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии)
• “Avropada və Rusiyada Şərqin öyrənilməsi tarixi” (История изучения Востока в Европе и России)” adlı əsərləri dünya şərqşünaslığının əsas qaynaqları hesab edilir.

Bartoldun “Türk xalqlarının tarixi yalnız Şərqin deyil, dünya tarixinin bir hissəsidir” fikri qurultay iştirakçıları tərəfindən böyük maraqla qarşılanmışdır.

Tatarıstan nümayəndəsi Qaziz Qubaydullin türk xalqlarının etnogenezi və dövlətçilik tarixi ilə bağlı çıxış etmişdir. Onun:

• “Tatarlar və onların mənşəyi” (Татары и их происхождение)
• “Volqa Bulqarlarının tarixi” (История Волжских Булгар)
• “Tatar tarixinə dair materiallar” (Материалы по истории татар)  adlı əsərləri tatar tarixşünaslığının mühüm nümunələri hesab edilir.

Maarifçilik və Terminologiya istiqamətində Özbək maarifçisi Qazi Alim Yunusov terminologiya və elmi dil məsələləri ilə bağlı çıxış etmişdir. O, elmi terminlərin türk dillərində ortaq prinsiplərlə formalaşdırılmasının vacibliyini qeyd etmişdir. Onun:

• “Özbek Terminologiyasi”
• “Til və İmlə Məsələləri”
• “Özbek Adabiy Tili” adlı əsərləri özbək dilçiliyi və terminologiyası sahəsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Krım nümayəndəsi Həsən Səbri Ayvazov qurultayda türk xalqları arasında maarifçilik və mədəni əlaqələrin inkişafı ilə bağlı çıxış etmişdir. Onun:

• “Dil və Milli Kimlik”
• “Maarif və Mədəniyyət Məqalələri”
• “Qırım Türklerinin Tarixi” adlı əsərləri və publisistik yazıları türk xalqlarında milli özünüdərk prosesinə ciddi təsir göstərmişdir.

Ayvazov Qurultay zamanı İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyasını tez-tez xatırladırdı.

Türkoloji Qurultayda iştirak edən Avropa Şərqşünasları Theodor Menzel və Karl Müller Almaniya nümayəndələri idi. Theodor Menzel Osmanlı türkcəsi və qədim türk mətnlərinin öyrənilməsi ilə bağlı çıxış etmişdir. Onun:

• ““Osmanlı ədəbiyyatı tarixi” (Osmanische Literaturgeschichte)
• “Osmanlı dili” (Die Osmanische Sprache)
• “Türk filologiyasına dair qeydlər” (və ya “Türk filologiyasına töhfələr”) (Beiträge zur Türkischen Philologie) adlı əsərləri türk filologiyası sahəsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Karl Müller isə türk dillərinin fonetik sistemi və Altay dilləri ilə bağlı çıxış etmişdir. Onun:

• “Türk ləhcələri” (Die Türkischen Dialekte)
• “Altay dilçiliyinə dair tədqiqatlar” (Studien zur Altaischen Sprachwissenschaft)
• “Türk dillərinin səs sistemləri” (Die Lautsysteme der Türksprachen)” adlı əsərləri Avropa türkoloji məktəbində mühüm yer tutur.

Beləliklə, 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayı Türk dünyasının elmi və mənəvi tarixində mühüm mərhələ olmuşdur. Qurultay iştirakçıları yalnız öz xalqlarının deyil, bütövlükdə türkoloji elmin inkişafına xidmət etmişlər. Onların həm qurultay zamanı irəli sürdükləri ideyalar, həm də sonrakı elmi fəaliyyətləri türkoloji elmin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir.

Bir çox iştirakçının sonradan repressiya qurbanı olmasına baxmayaraq, onların elmi irsi bu gün də əsas mənbədir. N. Məmmədlinin arxiv sənədləri əsasında gəldiyi yekun qənaət belədir: “Bakı Qurultayı 100 illik məsafədən baxdıqda belə, Türk dünyasının ortaq elmi gələcəyinə işıq tutan sönməz bir mayakdır”. Bakı Qurultayı bu gün də inteqrasiya proseslərinin mərkəzində dayanır.

Pərvin Hüseynova

Humanitar fənlər kafedrasının baş müəllimi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru