Türk dünyasının elmi və mədəni tarixində xüsusi mərhələ təşkil edən Birinci Türkoloji Qurultay təkcə bir elmi toplantı deyil, bütöv bir ideoloji, mədəni və mənəvi oyanış hərəkatının başlanğıcı idi. 1926-cı ildə Bakıda keçirilən bu möhtəşəm Qurultay türk xalqlarının ortaq dil, ortaq əlifba, ortaq tarix və ortaq gələcək ideyası ətrafında birləşdiyi böyük intellektual platforma kimi tarixə daxil olmuşdur. Bu baxımdan professor Nadir Məmmədlinin “1926-cı il Birinci Türkoloji Qurultay: tarixi zəmində, arxiv sənədlərində, milli mətbuatda” əsəri yalnız tarixi araşdırma deyil, həm də həmin dövrün siyasi, elmi və mədəni mənzərəsini bütün dolğunluğu ilə əks etdirən fundamental elmi qaynaqdır.

Bu kitabı oxuduqca aydın olur ki, Birinci Türkoloji Qurultay sadəcə əlifba dəyişikliyi məsələsini müzakirə edən tədbir deyildi. Qurultay türk xalqlarının gələcək taleyini müəyyənləşdirməyə çalışan böyük düşüncə məclisi idi. Burada əlifba, orfoqrafiya, terminologiya, fonetika, dialektologiya, etimologiya, ədəbi dil, folklor, təhsil, metodika, tarix və mədəni inteqrasiya kimi məsələlər vahid sistem daxilində müzakirə olunurdu. Əslində Qurultay türkoloji elmin bütün istiqamətlərini bir araya gətirən ilk ümumtürk akademik platforma idi.

Qurultayın əsas ideoloji xətti türk xalqlarının mədəni modernləşməsi və elmi inteqrasiyası idi. Bu modernləşmənin əsas alətlərindən biri isə latın qrafikalı əlifbaya keçid hesab olunurdu. Müəllif yazır ki, “əlifbanın dəyişdirilməsi məsələsi, əslində, genişmiqyaslı siyasi prosesin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər” (s.231). Bu fikir çox mühüm məqamı ortaya qoyur. Çünki burada söhbət sadəcə hərflərin dəyişdirilməsindən getmirdi. Burada türk xalqlarının düşüncə sisteminin yenilənməsi, yeni maarifçilik modelinin qurulması və müasir dünya ilə inteqrasiyası məsələsi dayanırdı.

Qurultayda iştirak edən alimlərin hər biri bu ideyanın formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Məsələn, professor Bəkir Çobanzadə türk dillərinin ortaq xüsusiyyətləri və müqayisəli dilçilik məsələləri ilə bağlı çıxış edərək türk dillərinin ortaq genetik əsaslara bağlı olduğunu elmi şəkildə əsaslandırırdı. O, latın qrafikasının türk dillərinin fonetik sisteminə daha uyğun olduğunu göstərirdi. Çobanzadənin çıxışları Qurultay iştirakçıları arasında böyük maraq doğurmuşdu. Onun “Türk-tatar lisaniyyatına mədxəl”, “Elmi qramer”, “Türk qrameri” kimi əsərləri türkoloji elmin fundamental qaynaqları hesab olunur. Qurultay zamanı onun çıxışlarından sonra uzun müzakirələrin keçirilməsi həmin dövrdə onun nə qədər böyük elmi nüfuza malik olduğunu göstərirdi.

Qazax nümayəndəsi Əhməd Baytursunov isə əlifba islahatı və milli maarifçilik məsələlərinə toxunurdu. O hesab edirdi ki, ana dilində təhsil və müasir əlifba sistemi olmadan milli tərəqqi mümkün deyil. Baytursunovun “Til-qural”, “Əlifba”, “Ədəbiyyat tanıtqış” kimi əsərləri yalnız qazax dilçiliyində deyil, ümumtürk maarifçilik tarixində mühüm yer tutur. Qurultay iştirakçılarının xatirələrində qeyd olunur ki, Baytursunov çox sakit, lakin son dərəcə təsirli danışırdı və onun çıxışları zalda xüsusi diqqətlə dinlənilirdi.

Kitabda ərəb qrafikasının türk dilləri üçün yaratdığı problemlər geniş şəkildə təhlil edilir. Xüsusilə sait səslərin tam ifadə olunmaması, yazı ilə tələffüz arasındakı uyğunsuzluq, oxu və yazı prosesində yaranan çətinliklər Qurultay iştirakçılarının əsas müzakirə mövzularından biri idi. Müəllif qeyd edir ki, “əlifbada kifayət qədər işarətin olmaması bu məsələni ardıcıl və tam şəkildə həll etməyə imkan verməmişdir” (s.233). Bu səbəbdən Qurultay iştirakçıları latın qrafikasını türk dillərinin fonetik sisteminə daha uyğun hesab edirdilər.

Qurultayda orfoqrafiya məsələləri də ciddi şəkildə müzakirə edilirdi. Professor Nadir Məmmədli kitabda yazır ki, “orfoqrafiya yalnız texniki yazı qaydalarının cəmi deyil, dilin ictimai həyatda funksionallığını təmin edən mühüm sistemdir” (s.232). Bu yanaşma göstərir ki, Qurultay iştirakçıları yazını milli kimliyin qorunması vasitəsi kimi qiymətləndirirdilər. Lev Vladimiroviç Şerbanın çıxışları bu baxımdan xüsusi diqqət çəkirdi. O qeyd edirdi ki, yazıda yalnız fonetik prinsipə əsaslanmaq olmaz, etimoloji prinsiplər də qorunmalıdır. Şerbanın “ən düzgün yol fonetik və etimoloji prinsipləri birləşdirməkdir” fikri Qurultayın yüksək elmi səviyyəsini göstərən əsas nümunələrdən biridir.

Qurultayın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək elmi səviyyədə təşkil olunması idi. Burada müzakirələr emosional və siyasi deyil, əsasən elmi prinsiplər əsasında aparılırdı. Kitabın “Yazı-orfoqrafiya problemi” bölməsi bunu açıq şəkildə göstərir. Professor Nadir Məmmədli yazır ki, Qurultay iştirakçıları orfoqrafiyanı yalnız texniki qaydalar sistemi kimi deyil, milli mədəniyyətin əsas dayaqlarından biri kimi qiymətləndirirdilər. Müəllif qeyd edir: “Orfoqrafiya yalnız texniki yazı qaydalarının cəmi deyil, dilin ictimai həyatda funksionallığını təmin edən mühüm sistemdir” (s.232).

Bu fikir göstərir ki, Qurultay iştirakçıları yazı sisteminə milli kimliyin qorunması vasitəsi kimi yanaşırdılar. Yazının düzgün formalaşdırılması xalqın düşüncə sisteminin formalaşdırılması demək idi.

Kitabda orfoqrafiya ilə yanaşı fonetika məsələlərinə də xüsusi yer verilir. Qurultayda türk dillərinin səs sistemi, sait və samitlərin uyğunluğu, ahəng qanunu və fonetik prinsiplərin yazıda necə əks olunması geniş şəkildə müzakirə edilirdi. Xüsusilə fonetik prinsipin üstünlüyü məsələsi diqqət mərkəzində idi. Bununla yanaşı, Lev Vladimiroviç Şerbanın çıxışları da böyük maraq doğurmuşdu. O qeyd edirdi ki, yazıda yalnız fonetik prinsipə əsaslanmaq düzgün olmaz və etimoloji xüsusiyyətlər də qorunmalıdır. Şerbanın “ən düzgün yol fonetik və etimoloji prinsipləri birləşdirməkdir” fikri Qurultayın yüksək nəzəri-elmi səviyyəsini göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Qurultayda terminologiya məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki türk xalqları arasında elm və təhsilin inkişafı üçün ortaq terminoloji sistemin yaradılması vacib hesab edilirdi. Kitabdan aydın olur ki, iştirakçılar müxtəlif türk dillərində işlənən elmi terminləri müqayisə edir, ortaq termin bazasının yaradılması ideyasını müdafiə edirdilər. Bu istiqamətdə aparılan müzakirələr sonrakı dövrdə türkoloji terminologiyanın formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Bu istiqamətdə özbək nümayəndəsi Qazi Alim Yunusovun çıxışları xüsusi maraq doğurmuşdu. O hesab edirdi ki, ortaq terminologiya türk xalqları arasında elmi inteqrasiyanın əsas şərtlərindən biridir. Yunusovun “Özbek Terminologiyasi”, “Til və İmlə Məsələləri” kimi əsərləri bu sahədə mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir.

Professor Nadir Məmmədli kitabda dialektologiya və ləhcə məsələlərinə də geniş yer ayırır. Qurultay iştirakçıları türk dillərinin müxtəlif ləhcələrini müqayisə edir, onların ortaq və fərqli xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə çalışırdılar. Burada əsas məqsəd türk dillərinin ortaq struktur əsaslarını müəyyən etmək idi. Müəllif qeyd edir ki, türk dillərinin aqqlütinativ quruluşu, ahəng qanunu və kök-şəkilçi sistemi onların ortaq genetik əsaslara bağlı olduğunu sübut edən mühüm dil faktları idi. Kitabda göstərilir: “Türk dillərində kök və şəkilçi bütün hallarda dəyişməzdir” (s.234).

Bu fikir ortaq əlifba və ortaq yazı sistemi ideyasının elmi əsaslarını təşkil edirdi.

Qurultayın mühüm istiqamətlərindən biri də folklor və ədəbiyyat məsələləri idi. Türkiyəli alim Mehmet Fuat Köprülü türk xalqlarının ortaq ədəbi irsi haqqında çıxış edərək folklorun milli yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynadığını vurğulayırdı. Onun “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar”, “Türk Edebiyatı Tarihi” əsərləri türkoloji elmin ən mühüm qaynaqları hesab olunur. Qurultay materiallarında qeyd edilir ki, Köprülünün çıxışı bir neçə dəfə alqışlarla qarşılanmışdır.

Azərbaycan nümayəndəsi Salman Mümtaz isə klassik ədəbi irsin qorunması məsələsinə toxunurdu. O, qədim əlyazmaların toplanması və nəşrinin milli yaddaşın qorunması üçün vacib olduğunu qeyd edirdi. Salman Mümtazın “Azərbaycan Ədəbiyyatının Kaynakları”, “Mirzə Şəfi Vazeh”, “Azərbaycan Şairləri” kimi əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının mühüm qaynaqlarıdır. Qurultay zamanı onun söylədiyi “Millətin kitabı itməzsə, millətin özü də itməz” fikri iştirakçılar tərəfindən böyük alqışlarla qarşılanmışdı.

Krım nümayəndəsi Həsən Səbri Ayvazov isə türk xalqları arasında maarifçilik və mədəni birlik məsələlərinə toxunurdu. O, İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyasının Qurultayın əsas ruhunu təşkil etdiyini vurğulayırdı. Ayvazov hesab edirdi ki, ortaq əlifba türk xalqları arasında mənəvi yaxınlaşmanın əsas vasitəsinə çevriləcəkdir.

Qurultayda Avropa şərqşünasları da fəal iştirak edirdilər. Alman alimi Theodor Menzel Osmanlı türkcəsi və qədim türk mətnləri haqqında çıxış edərək türk xalqlarının yazılı irsinin Avropa şərqşünaslığı üçün böyük əhəmiyyət daşıdığını qeyd etmişdir. Karl Müller isə türk dillərinin fonetik sistemi və Altay dilləri ilə bağlı mülahizələrini bölüşürdü. Çuvaş alimi Nikolay Aşmarin çuvaş dilinin qədim türk dil xüsusiyyətlərini qoruyub saxladığını elmi faktlarla sübut etməyə çalışırdı. Onun çoxcildlik “Словарь чувашского языка” əsəri türkoloji dilçilikdə mühüm yer tutur.

Qurultayın diqqət çəkən istiqamətlərindən biri də təhsil və maarifçilik məsələləri idi. Qurultay iştirakçıları hesab edirdilər ki, yeni əlifba ilk növbədə məktəb və təhsil sistemində böyük dönüş yaradacaqdır. Yeni əlifbanın tətbiqi ilə savadsızlığın aradan qalxacağı, dərsliklərin hazırlanmasının asanlaşacağı və tədrisin sürətlənəcəyi düşünülürdü. Bu səbəbdən əlifba məsələsi maarifçilik hərəkatı ilə birbaşa əlaqələndirilirdi.

Kitabda göstərilir ki, Qurultaydan sonra latınlaşma prosesi daha sistemli xarakter aldı. 1927-ci ildə Ümumittifaq Mərkəzi Yeni Türk Əlifba Komitəsinin yaradılması bu prosesin təşkilati mərhələyə keçdiyini göstərirdi. Səməd Ağamalıoğlu rəhbərliyində fəaliyyət göstərən bu komitə türk respublikalarında yeni əlifbanın tətbiqi istiqamətində mühüm işlər görmüşdür. Müəllif qeyd edir ki, “əlifba komitəsi xeyli iş aparmış, təkcə 1927–1930-cu illərdə dörd plenum keçirmişdi” (s.230). Bu fakt latınlaşmanın təsadüfi deyil, sistemli dövlət və elmi proqramı olduğunu göstərir.

Əsərdə milli mətbuatın məsələyə münasibəti də geniş təhlil olunur. Dövrün qəzet və jurnalları yeni əlifbanı “maarif və tərəqqi yolu” kimi təqdim edirdi. Xüsusilə Azərbaycan mətbuatında latın qrafikasına keçidin milli inkişafın vacib şərti olduğu vurğulanırdı. Bu baxımdan kitab yalnız arxiv sənədlərinə deyil, həm də milli mətbuat materiallarına əsaslanaraq dövrün ictimai düşüncəsini əks etdirir.

Qurultayın ən mühüm ideoloji istiqamətlərindən biri isə türk xalqları arasında ortaq mədəni məkan yaratmaq arzusu idi. Qurultay iştirakçıları düşünürdülər ki, ortaq əlifba türk xalqlarını bir-birinə daha da yaxınlaşdıracaq, vahid elmi və ədəbi mühit formalaşdıracaqdır. Bu baxımdan latın qrafikalı əlifba ideyası yalnız dil məsələsi deyildi; o, türk birliyi ideyasının mühüm komponenti idi.

Lakin kitabda göstərildiyi kimi, sovet hakimiyyəti sonradan bu ideyadan ehtiyat etməyə başladı. Türk xalqları arasında ortaq qrafikanın formalaşdırdığı mədəni yaxınlaşma mərkəzi hakimiyyət üçün təhlükəli hesab olunurdu. Müəllif qeyd edir: “Türkdilli xalqlar arasında ortaq qrafika əsasında formalaşan qarşılıqlı anlaşma artıq mərkəzi hakimiyyətin maraqlarına uyğun deyildi” (s.232).

Nəticədə 1930-cu illərin sonlarında kiril qrafikasına keçid siyasəti həyata keçirildi və Birinci Türkoloji Qurultayın ən böyük layihələrindən biri yarımçıq qaldı.

Lakin tarix göstərdi ki, ideyalar heç vaxt tamamilə məhv olmur. Bu gün türk dünyasında yenidən ortaq əlifba məsələsinin gündəmə gəlməsi Birinci Türkoloji Qurultayın ideyalarının yaşadığını göstərir. 2024-cü ildə təqdim olunan Ortaq Türk Əlifbası layihəsi ilə 1926-cı ildə qəbul edilən Yeni Türk əlifbası arasında ciddi ideya bağlılığı mövcuddur. Bu isə Birinci Türkoloji Qurultayın yalnız keçmişə aid hadisə olmadığını, müasir türk dünyasının inteqrasiya proseslərində də yaşadığını sübut edir.

Professor Nadir Məmmədlinin kitabı bir daha göstərir ki, Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının ortaq gələcəyini düşünən böyük ziyalıların tarixi missiyası idi. Bu Qurultay sadəcə elmi toplantı deyil, milli yaddaşın, ortaq kimliyin və mədəni inteqrasiyanın manifesti idi. Bu gün türk dünyasında ortaq əlifba, ortaq terminologiya və ortaq mədəni məkan məsələlərinin yenidən aktuallaşması 1926-cı ildə Bakıda başlanan böyük ideyanın davam etdiyini göstərir.

Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultay yalnız keçmişin deyil, həm də gələcəyin qurultayı kimi qiymətləndirilməlidir.

Çinarə Yolçubəyli

Humanitar fənlər kafedrasının müəllimi