Bu məqaləni yazılmasında məqsəd 2026-cı ilin “Şəhərsalma və “Memarlıq İli” cərçivəsində müasir urbanizasiya prosesində şəhərsalma siyasətini təkmilləşdirmək və yenidən müəyyənləşdirməkdir. BMT-nin 2018-ci il qiymətləndirməsinə görə dünya əhalisinin 55 %-dən artıq şəhərlərdə yaşayır və 2050-ci ilə qədər bu göstəricinin 68 %-ə çatacağı gözlənilir. Bu dinamika torpaq istifadəsi, hərəkətlilik, yaşayış keyfiyyəti və iqlim dayanıqlılığı sahələrində daha inteqrə olunmuş qərarlar tələb edir (United Nations, 2018).
Mövzunun aktuallığı həm də Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin (DİM) 11.7 hədəfi ilə güclənir: BMT, şəhərlərdə hamı üçün təhlükəsiz, inklüziv, əlçatan, yaşıl və keyfiyyətli ictimai məkanlara çıxışı, dayanıqlı inkişafın bir hissəsi kimi müəyyən edir (United Nations Statistics Division, 2025). Yeni Şəhər Gündəliyi bu yanaşmanı daha da inkişaf etdirərək ictimai məkanları sosial qarşılıqlı əlaqə, sağlamlıq, iqtisadi mübadilə və iqlim dayanıqlılığı üçün çoxfunksiyalı şəbəkə kimi təqdim edir (United Nations, 2017).
Məqalənin məqsədi köhnə və müasir şəhərsalma prinsiplərini müqayisəli şəkildə təhlil etmək və ictimai məkanların yenidən təşkilinin niyə dayanıqlı inkişaf strategiyası kimi qiymətləndirilməli olduğunu göstərməkdir. Metodoloji əsas müqayisəli ədəbiyyat icmalıdır: icmalda tarixi planlaşdırma sənədləri, beynəlxalq normativ çərçivələr və rezenziyalı elmi məqalələr birlikdə nəzərdən keçirilib.
Köhnə və müasir şəhərsalma prinsiplərinin müqayisəli təhlili: Klassik funksionalist şəhərsalma modelinin ən təsirli mətnlərindən biri CİAM-ın (Müasir Memarlığın Beynəlxalq konqresləri) Afina Xartiyasıdır. Bu sənəd şəhəri dörd əsas funksiya – yaşayış, iş, istirahət və nəqliyyat üzrə düşünür və bu funksiyaların rasional şəkildə təşkilini planlaşdırmanın mərkəzinə qoyur. Xartiyada zonalaşdırma, sürətə görə təsnif edilən hərəkət şəbəkələri, yüksəkmərtəbəli yaşayış bloklarının bir-birindən aralı yerləşdirilməsi və planlaşdırma proqramlarının mütəxəssislər tərəfindən hazırlanması tövsiyə olunur. Bu modelin tarixi əhəmiyyəti böyük olsa da, onun məkanın canlı sosial istifadəsinə deyil, daha çox funksiya, nəzarət, sanitariya və nəqliyyat səmərəliliyinə üstünlük verdiyi görünür.
Jane Jacobs bu yanaşmanın əsas zəifliyini şəhər həyatının mürəkkəbliyinin azaltmasında görürdü. O, qarışıq istifadə, qısa kvartallar, yüksək küçə aktivliyi və gündəlik təmasların şəhər canlılığının əsas şərtləri olduğunu irəli sürürdü. Müasir dayanıqlı şəhərsalma sənədləri də bu tənqiddən sonra formalaşan yeni paradiqmanı əks etdirir. Yeni Şəhər Gündəliyi urban yenilənmə, infill inkişaf (şəhər daxilində boş sahələrin inkişafı), iştirakçı yanaşmalar, insan miqyası, təhlükəsiz və keyfiyyətli küçə və ictimai məkan şəbəkələri, həmçinin piyada və velosiped hərəkətinin təşviqini vurğulayır (United Nations, 2017). OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development – İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı) kompakt şəhəri daha yüksək sıxlıq, qarışıq istifadə və kütləvi Panel on Climate Change – İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökümətlərarası Panel) isə kompakt urban forma, az avtomobil asılılığı və sektorlararası inteqrasiyanın torpaq və material istifadəsini azaltmaqda mühüm rol oynadığını göstərir (İPCC, 2022a; İPCC, 2022b).
Cədvəl 1.
Köhnə və müasir şəhərsalma prinsiplərinin müqayisəsi
Qeyd: Müqayisə CİAM , United Nations (2017), OECD (2012), İPCC (2022a, 2022b) mənbələrinin sintezi əsasında hazırlanmışdır.
Şəkil 1. Köhnə modeldən ictimai məkan yönümlü dayanıqlı modelə keçid
İctimai məkanların yenidən təşkilinin strateji əsaslandırılması: Araşdırma nəticəsində aparılan müqayisəli təhlil göstərir ki, müasir şəhərsalmada ictimai məkan əlavə və ya köməkçi element deyil. Yeni Şəhər Gündəliyi ictimai məkanları küçələr, səkilər, velosiped zolaqları, meydanlar, sahilyanı sahələr, bağlar və parklar daxil olmaqla çoxfunksiyalı sistem kimi təqdim edir; bu sistem sosial qarşılıqlı əlaqəni, sağlamlığı, iqtisadi fəaliyyəti və mədəni ifadəni dəstəkləməlidir (United Nations, 2017).
Elmi ədəbiyyat da bu yanaşmanı təsdiqləyir. Qi, Mazumdar və Vasconcelosun sistematik icmalı göstərir ki, ictimai məkan sosial koheziyanı gücləndirə bilər, lakin bunun əlçatanlıq, qarışıq istifadə, təhlükəsizlik qavrayışı və məkan keyfiyyəti vacibdir (Qi, Mazumdar, 𝓈 Vasconcelos, 2024). Yaşıl məkanların keyfiyyəti ilə sağlamlıq arasındakı əlaqəyə dair sistematik icmal isə göstərir ki, yaşıl sahələrin tipi, əlaqəliliyi və keyfiyyəti fiziki və psixi sağlamlıq göstəriciləri ilə müsbət əlaqəlidir.
Buna görə ictimai məkanların yenidən təşkili təkcə abadlaşdırma kimi deyil, şəhərin struktunun yenidən qurulması kimi başa düşülməlidir. Müasir dövr üçün əsas nəticə budur ki, şəhər ictimai məkanları ayrıca park və ya meydan kimi deyil, piyada, velosiped və ictimai nəqliyyat sistemləri, yaşıl infrastruktur, xidmətlər və icma idarəçiliyi ilə bağlı vahid şəbəkə kimi planlaşdırmalıdır. Yalnız bu halda ictimai məkan şəhərdə sosial inteqrasiyanı, gündəlik hərəkətliliyi, istilik dalğaları və daşqın kimi risklərə qarşı dayanıqlılığı eyni vaxtda dəstəkləyə bilər (United Nations, 2017; İPCC, 2022).
Aparılan araşdırmalar bir daha göstərir ki, müasir şəhərsalma siyasəti üçün aşağıdakı istiqamətlər əsasdır:
- Şəhər daxilində bir-biri ilə bağlı küçə, meydan, park və piyada marşrutlarından ibarət ictimai məkan şəbəkəsinin yaradılması;
- Yeni periferiya genişlənməsindən daha çox mövcud məhəllələrin yenilənməsi, infill inkişaf və qarışıq istifadənin təşviqi;
- Ictimai nəqliyyat, piyada və velosiped hərəkətinə prioritet verən hərəkətlilik siyasəti;
- Layihələndirmə ilə yanaşı idarəetmə, saxlanma və ictimai iştirak mexanizmlərinin gücləndirilməsi.
Nəticə etibarilə, köhnə şəhərsalma prinsipləri şəhərdə qayda, gigiyena və funksional ayrılmanı ön plana çıxarsa da, müasir dayanıqlı yanaşma şəhəri daha çox əlaqələr, qarışıq istifadə, ictimai həyat və iqlim dayanıqlılığı prizmasından oxuyur. Bu keçiddə ictimai məkan əsas məkan-siyasi alətə çevrilir.
Deməli, ictimai məkanların yenidən təşkili dayanıqlı inkişaf strategiyası kimi yalnız nəzəri deyil, həm də siyasi və layihələndirmə baxımından əsaslandırılmış yanaşmadır. O, şəhərsalmanın köhnə funksional-parçalanmış məntiqindən çıxaraq insan miqyaslı, inklüziv və iqlimə həssas şəhər modelinə keçid üçün praktik platforma yaradır.
Mingəçevir Dövlət Universiteti,
Mexanika kafedrasının dosenti,
memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru,
Məmmədova Ofeliya İdris qızı